سوالات متداول

تست ناقلی با روش NGS یا WES نوعی غربالگری ژنتیکی است که معمولاً پیش از ازدواج یا بارداری در ازدواج‌های فامیلی انجام می‌شود. در این آزمایش با بررسی گسترده ژن‌ها مشخص می‌شود آیا هر یک از زوجین «ناقل» بیماری‌های ژنتیکی با الگوی مغلوب نهفته است یا خیر.

اگر هر دو والد ناقل یک ژن باشند، احتمال تولد فرزند مبتلا به‌طور قابل توجهی افزایش می‌یابد. این تست به زوجین کمک می‌کند ریسک‌ها را بشناسند و در صورت نیاز برنامه‌ریزی بارداری سالم یا آزمایش‌های تشخیصی دوران بارداری را انجام دهند.

کاریوتایپ روشی است که به‌طور گسترده در آزمایشگاه‌های سیتوژنتیک برای بررسی تعداد و ساختار کروموزوم‌ها به کار می‌رود و یکی از روش‌های تشخیصی مهم در پزشکی است. کاریوتایپ به زبان ساده تصویری است که از کروموزوم‌های یک فرد تهیه می‌شود؛ یعنی چیدمان کروموزوم‌ها در کنار هم و مقایسه آن‌ها با نمونه سالم تا بتوان نقص احتمالی را مشخص کرد.

کروموزوم‌ها در داخل سلول‌های بدن به تعداد ۴۶ عدد هستند. برای تهیه کاریوتایپ از کروموزوم‌های یک سلول در حال تقسیم عکس گرفته می‌شود. برای انجام کاریوتایپ از سلول‌هایی استفاده می‌شود که قابلیت رشد و تقسیم سریع داشته باشند؛ مناسب‌ترین سلول‌ها گلبول‌های سفید خون به‌ویژه لنفوسیت‌ها هستند. به همین دلیل برای تهیه کاریوتایپ نمونه خون وریدی گرفته می‌شود. علاوه بر این، آزمایش کاریوتایپ روی نمونه‌های مایع آمنیوتیک، محصول سقط، مغز استخوان، عضله و دیگر سلول‌های زنده بدن نیز در صورت لزوم قابل انجام است، ولی نمونه خون و مایع آمنیوتیک بیشتر از بقیه موارد مورد استفاده هستند.

اختلالات کروموزومی از دلایل اصلی ناباروری، سقط و نقائص مادرزادی هنگام تولد هستند؛ لذا انجام کاریوتایپ در بررسی علل ناباروری دارای جایگاه ویژه‌ای می‌باشد. علت بسیاری از بیماری‌های ژنتیکی اختلال در حالت و وضعیت کروموزوم‌ها می‌باشد؛ بنابراین کم و زیاد شدن تعداد کروموزوم‌ها یا جابه‌جایی بین آن‌ها باعث ایجاد بیماری خواهد شد.

در چه مواردی انجام کاریوتایپ لازم است؟
آزمایش کاریوتایپ برای زنان باردار بالای ۳۵ سال، خانواده‌هایی که صاحب فرزند مبتلا به یک ناهنجاری کروموزومی هستند، افراد با سابقه نازایی، مرده‌زایی و یا سقط‌های مکرر، کسانی که فرزند یا فردی از اعضای خانواده آن‌ها نارسایی لوله عصبی داشته باشد، زنان بارداری که نتایج سونوگرافی جنین آن‌ها غیرطبیعی است، زنان بارداری که بر اساس نتایج آزمایشات غربالگری احتمال بیشتری برای داشتن فرزند ناهنجار دارند و همچنین در صورت ابهام جنسی یا وجود اندام‌های تناسلی غیرطبیعی توصیه می‌شود.

تست غربالگری ژنتیک سرطان بررسی جهش‌های ارثی در ژن‌هایی است که خطر ابتلای فرد و خانواده او به سرطان‌های خاص مانند سینه، تخمدان، روده، پروستات و پانکراس را افزایش می‌دهند.

هدف این آزمایش شناسایی افراد در معرض خطر بالاتر است تا اقدامات پیشگیرانه، غربالگری منظم و درمان هدفمند زودهنگام امکان‌پذیر شود. تجویز نوع آزمایش و تفسیر نتیجه باید توسط مشاور ژنتیک انجام شود.

ژن‌هایی که از پدر و مادر خود به ارث برده‌ایم ممکن است در خطر ابتلا به انواع خاصی از سرطان مانند سرطان پستان، تخمدان، روده و پروستات نقش داشته باشند. حدود ۱۰ درصد از کل سرطان‌ها ارثی می‌باشند. سرطان‌های ارثی به دلیل تغییر وراثتی به نام «جهش» در ژن‌های خاصی اتفاق می‌افتند که نقش این ژن‌ها محافظت بدن از ابتلا به سرطان‌های مختلف است. جهش ارثی خطر ابتلا به یک یا چند نوع سرطان را افزایش می‌دهد و می‌تواند از پدران و مادران به پسران یا دختران منتقل شود. یک متخصص ژنتیک با مشاوره صحیح و آزمایشات تخصصی ژنتیک می‌تواند به شما در درک اینکه آیا سرطان‌های خانواده شما ناشی از جهش ارثی است یا خیر، کمک کند.

تشخیص سرطان‌های ارثی
مشاورین تخصصی ژنتیک سرطان می‌توانند اطلاعاتی در مورد آزمایشات ژنتیک، توارث و خطر بروز سرطان در خانواده شما ارائه دهند تا شما در مورد انجام آزمایش ژنتیک به یک تصمیم آگاهانه برسید.

یک مشاور ژنتیک:
• به شما در درک سرطان ارثی کمک می‌کند
• تاریخچه پزشکی خانواده شما را مرور می‌کند تا خطر ابتلا به سرطان را ارزیابی و توضیح دهد
• مزایا و محدودیت‌های آزمایش ژنتیکی را شرح می‌دهد و در مورد نوع آزمایش ژنتیک مناسب برای شما بحث خواهد کرد
• اگر تصمیم به انجام آزمایش ژنتیک دارید، آزمایش مناسب را تجویز می‌کند
• نتایج آزمایش ژنتیکی را برای شما و خانواده خود تفسیر می‌کند
• در مورد چگونگی مدیریت ریسک سرطان شما بحث کرده و برای مراقبت‌های بعدی به متخصصان ذی‌صلاح ارجاع می‌دهد

شما باید به مشاور ژنتیک مراجعه کنید اگر یکی از شرایط زیر را دارید:
• ابتلا به سرطان سینه، تخمدان، روده، پروستات، پانکراس یا اندومتریال قبل از ۵۰ سالگی
• ابتلا همزمان به چند سرطان متفاوت
• سابقه خانوادگی حداقل دو مورد سرطان در خانواده (درجه یک، دو یا سه)، حتی اگر نوع سرطان‌ها متفاوت باشند
• نتیجه مثبت آزمایش یک یا چند نفر از بستگان برای جهش در ژنی که با افزایش خطر سرطان همراه است

نتیجه آزمایش ژنتیک نشان‌دهنده چیست؟
آزمایشات ژنتیکی مختلف به دنبال جهش در ژن‌های مختلف هستند و جهش‌های مختلف ژن‌ها با احتمال ابتلا به سرطان‌های مختلفی همراه است. معنی نتایج تست شما بستگی به این دارد که کدام تست برای شما تجویز شده است و اینکه آیا جهشی در هر یک از ژن‌های شما پیدا شده است یا خیر.

نتیجه مثبت آزمایش بدین معنی است که یک جهش ژن ارثی در یکی از ژن‌های شما یافت شد. خطر سرطان شما بستگی به جنسیت، سن، سابقه خانوادگی و اینکه کدام ژن دارای جهش است دارد.

نتیجه منفی آزمایش ژنتیکی بدین معنی است که هیچ جهشی در هیچ یک از ژن‌های موجود در آزمایش شما یافت نشد. اگرچه این خبر خوبی است، اما به آن معنی نیست که ریسک ابتلا به سرطان در شما یا دیگر اعضای خانواده صفر است؛ چرا که عوامل ایجاد سرطان به‌طور عمده محیطی است یا از برهم‌کنش محیط و ژنتیک فرد ناشی می‌شود.

آیا جواب آزمایش ژنتیک در پیشگیری و درمان سرطان هم مؤثر است؟
نتایج حاصل از تست ژنتیک می‌تواند بر پیشگیری، تشخیص و درمان این بیماری تأثیر بگذارد. با انجام این تست، افرادی که احتمال بالای بروز سرطان دارند می‌توانند تصمیمات لازم جهت پیشگیری را اتخاذ کنند. علاوه بر این، چنانچه در افراد مبتلا هم جهش بیماری‌زا یافت شود، این اطلاعات می‌تواند به پزشک معالج در هدفمند کردن روند درمان کمک کند.

مشاوره ژنتیک زمانی توصیه می‌شود که نیاز به ارزیابی ریسک بیماری‌های ارثی، برنامه‌ریزی بارداری یا تفسیر آزمایش‌های ژنتیک دارید. از جمله موارد مهم:

• سابقه ازدواج فامیلی یا بارداری با سقط مکرر، مرده‌زایی یا ناهنجاری جنین
• سابقه بیماری ژنتیکی در خود یا اعضای خانواده
• ابتلا به سرطان در سنین پایین یا چند سرطان همزمان در فرد یا خانواده
• نتیجه غیرطبیعی آزمایشات غربالگری دوران بارداری یا سونوگرافی
• برنامه‌ریزی برای بارداری در زنان بالای ۳۵ سال
• ابهام جنسی یا ناهنجاری اندام‌های تناسلی
• نتیجه مثبت آزمایش ناقلی یا غربالگری ژنتیک در یکی از زوجین

مشاور ژنتیک پس از بررسی شرح حال و سابقه خانوادگی، آزمایش مناسب را پیشنهاد داده و نتیجه را به‌صورت قابل فهم تفسیر می‌کند.

تکنیک هیبریداسیون فلورانس درجا (FISH) یک تکنیک در سیتوژنتیک پزشکی محسوب می‌شود که جهت مشخص کردن حضور یا عدم حضور یک قطعه از رشته DNA بر روی کروموزوم‌ها استفاده می‌شود که بیشترین تمایل را برای اتصال‌های پایدار دارا می‌باشند. ابزار مورد نیاز جهت مطالعه در این تکنیک میکروسکوپ فلورسانس می‌باشد.

با این تکنیک می‌توان کروموزوم‌های خاصی را با استفاده از پروب‌های فلورسنتی که برای هر کروموزوم اختصاصی هستند ارزیابی نمود. پروب‌های نشان‌دار به کروموزوم‌ها متصل شده و زیر میکروسکوپ فلورسنت نمایان می‌گردند. در حال حاضر با این تکنیک می‌توان حداکثر تا پنج کروموزوم را به‌طور همزمان در یک سلول تکی مورد ارزیابی قرار داد. در مورد بیماری‌های پیوسته به جنس نیز می‌توان از این تکنیک برای تعیین جنسیت و ناهنجاری‌های کروموزومی عددی و ساختاری، مثلاً غربالگری آنئوپلوئیدی، استفاده کرد.

کاربرد بالینی این تکنیک جهت تشخیص سریع قبل از تولد برای آنئوپلوئیدی‌های کروموزوم‌های ۱۳، ۱۸، ۲۱ و X و Y در مدت زمان ۲۴ تا ۴۸ ساعت، تشخیص سندرم‌های میکرودلیشن و میکرودوپلیکیشن قبل و بعد از تولد، تشخیص ژنتیکی قبل از مرحله لانه‌گزینی (PGD) و تشخیص نوع و مرحله انواع سرطان‌های خون بر روی نمونه مغز استخوان می‌باشد.

به ارث رسیدن بیماری‌های ژنتیکی الگوهای توارثی متفاوتی دارد، اما یکی از الگوهای وراثت که بسیاری از بیماری‌های ژنتیکی بر اساس آن به ارث می‌رسند، الگوی نهفته یا مغلوب است. در این الگو معمولاً فرد با داشتن یک کپی (آلل) سالم از ژن به بیماری مبتلا نمی‌شود و برای بروز بیماری باید هر دو کپی ژن معیوب در او وجود داشته باشد.

هر فرد از بیشتر ژن‌های خود ۲ کپی دارد که یکی را از پدر و دیگری را از مادر دریافت می‌کند. در ازدواج‌های فامیلی، زن و مرد هر دو ژن‌های مشترکی را از یک جد مشترک به ارث برده‌اند؛ بنابراین احتمال اینکه ژن معیوب در هر دوی آن‌ها وجود داشته باشد به‌شدت افزایش می‌یابد. در این حالت خطر وجود دارد که هر دو والد ژن معیوب را به فرزند خود انتقال دهند؛ خطری که در ازدواج‌های غیرفامیلی بسیار کمتر است.

فرزندان حاصل از ازدواج فامیلی بسیار در معرض خطر ابتلا به طیف وسیعی از اختلال‌های ژنتیکی مانند بیماری‌های جسمی حرکتی، عقب‌ماندگی ذهنی، ناشنوایی‌های ارثی، نابینایی‌های ارثی، مرده‌زایی و سقط جنین هستند.

زمانی که پس از آزمایشات مرحله اول روی والدین مشخص شود احتمال به‌ارث‌بردن بیماری از والدین به جنین وجود دارد، لازم است در زمان بارداری بر روی جنین آزمایشات ژنتیک انجام شود. همچنین اگر در آزمایشات غربالگری یا سونوگرافی زمان بارداری مشکوک به وجود اختلال در جنین شویم، لازم است با انجام آزمایش ژنتیک وجود یا عدم وجود بیماری در جنین قطعی شود.

بهترین زمان برای نمونه‌برداری از پرز جفتی جنین بعد از هفته ۱۰ تا ۱۲ حاملگی و برای آمنیوسنتز بعد از هفته ۱۶ تا ۱۸ می‌باشد.